कोकण-कोल्हापूरचा ‘राजमार्ग’ आता महाराष्ट्राचा!

­

बोर्ड परीक्षेच्या नियोजनाचा प्रयोग राज्याच्या शाळांपर्यंत; दहावी-बारावीच्या यशासाठी वर्षभराच्या नियोजनाला प्रथमच एकसंध दिशा

बोर्ड परीक्षेची तारीख जवळ आली की शाळांमध्ये सुरू होणारी लगबग, अभ्यासक्रम पूर्ण करण्याची धावपळ, विद्यार्थ्यांच्या शंकांचे निरसन, सराव परीक्षांचे नियोजन, परीक्षा अर्जांपासून प्रशासकीय कागदपत्रांपर्यंतची धावाधाव आणि त्याचवेळी विद्यार्थ्यांच्या मनातील परीक्षेची वाढती धाकधूक—या सगळ्या प्रक्रियेला जर वर्षभर आधीच एक निश्चित दिशा मिळाली, तर बोर्ड परीक्षा ही ‘अंतिम क्षणाची परीक्षा’ न राहता संपूर्ण वर्षभराच्या नियोजनाची फलश्रुती ठरू शकते. याच विचारातून मागील वर्षी कोकण आणि कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी सुरू केलेल्या ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या अभिनव उपक्रमाने आता विभागीय सीमा ओलांडून थेट महाराष्ट्राच्या शैक्षणिक व्यवस्थेत प्रवेश केला आहे. राज्य मंडळांने त्यास व्यापक स्वरूप देऊन सप्टेंबर २०२६ च्या शिक्षण संक्रमण अंकात केवळ या एकाच मुद्द्यावर लक्ष केंद्रित करून ‘ इयत्ता दहावी बारावी परीक्षेचा राजमार्ग’ उपलब्ध करून दिला आहे.

विभागीय अध्यक्ष राजेश क्षीरसागर यांच्या मार्गदर्शनाखाली मागील वर्षापासून सुरू असलेल्या या उपक्रमाची राज्य मंडळाने दखल घेत त्याची राज्यभर अंमलबजावणी करण्याचा निर्णय घेतला आहे. त्यामुळे कोकण-कोल्हापूरमध्ये प्रत्यक्ष कामातून आकाराला आलेली संकल्पना आता राज्यातील प्रत्येक शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालयासाठी मार्गदर्शक ठरणार आहे. राज्य मंडळाच्या ‘शिक्षण संक्रमण’च्या सप्टेंबर महिन्याच्या विशेषांकातून हा ‘राजमार्ग’ सर्वांसाठी उपलब्ध करून देण्यात आला आहे.

फक्त पुस्तिका नाही; परीक्षा व्यवस्थापनाची विचारपद्धती

‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ याकडे केवळ सूचना किंवा मार्गदर्शक पुस्तिका म्हणून पाहणे या उपक्रमाचे महत्त्व कमी करणारे ठरेल. प्रत्यक्षात हा बोर्ड परीक्षा व्यवस्थापनाचा ‘वर्किंग रोडमॅप’ आहे. परीक्षा कधी सुरू होणार यापेक्षा परीक्षा यशस्वीपणे पार पाडण्यासाठी आजपासून काय करायचे, पुढील महिन्यात कोणते काम पूर्ण करायचे आणि प्रत्येक टप्प्यावर विद्यार्थ्यांच्या तयारीचा आढावा कसा घ्यायचा, याची दिशा देणारी ही संकल्पना आहे.

बोर्ड परीक्षेचा निकाल हा विद्यार्थ्यांच्या मेहनतीचा अंतिम आकडा असतो; मात्र त्या आकड्यामागे असतात असंख्य शिक्षकांचे नियोजन, मुख्याध्यापकांची धावपळ, पालकांचा सहभाग, विद्यार्थ्यांचा सातत्यपूर्ण सराव आणि संस्थेच्या प्रशासनाची अचूकता. या सर्व प्रयत्नांना एकाच चौकटीत आणण्याचे काम ‘राजमार्ग’ करतो.

परीक्षेची तयारी ‘फेब्रुवारी’त नव्हे, संपूर्ण वर्षभर

बोर्ड परीक्षा म्हणजे फेब्रुवारीत येणारी प्रश्नपत्रिका नव्हे, हा या उपक्रमाचा सर्वांत महत्त्वाचा संदेश आहे. विद्यार्थ्यांचा अभ्यासक्रम वेळेत पूर्ण होणे, अवघड घटकांची ओळख पटणे, मागे राहणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अतिरिक्त मदत मिळणे, सराव प्रश्नपत्रिकांमधून उत्तरलेखनाची सवय होणे आणि परीक्षेच्या वातावरणाशी विद्यार्थ्यांची मानसिक तयारी होणे—ही सर्व प्रक्रिया अनेक महिने आधी सुरू व्हायला हवी.

यासाठी विषयवार आणि घटकनिहाय नियोजन, नियमित सराव, शंका निरसन, उत्तरलेखनाचा सराव, प्रगतीचा आढावा आणि आवश्यकतेनुसार विशेष मार्गदर्शन यावर भर दिला जाणार आहे. त्यामुळे ‘अभ्यासक्रम पूर्ण झाला’ एवढ्यावर समाधान न मानता ‘विद्यार्थी परीक्षेसाठी खरोखर तयार झाला का?’ हा अधिक महत्त्वाचा प्रश्न संस्थांसमोर राहणार आहे.

प्रत्येक विद्यार्थ्याचा ‘राजमार्ग’ वेगळा

या संकल्पनेतील भावनिक आणि शैक्षणिकदृष्ट्या महत्त्वाचा पैलू म्हणजे विद्यार्थी-केंद्रित नियोजन. प्रत्येक विद्यार्थी समान क्षमतेचा, समान परिस्थितीचा किंवा समान गतीने शिकणारा नसतो. काही विद्यार्थी गुणवत्तेच्या शर्यतीत पुढे असतात; काही विद्यार्थ्यांना मूलभूत संकल्पना समजण्यासाठी अतिरिक्त वेळ लागतो; तर काही विद्यार्थी कौटुंबिक, सामाजिक किंवा शैक्षणिक अडचणींमुळे मागे पडतात.

अशा वेळी सर्व विद्यार्थ्यांना एकच मापदंड लावण्याऐवजी कोणत्या विद्यार्थ्याला नेमकी कोणत्या प्रकारची मदत आवश्यक आहे, हे ओळखणे महत्त्वाचे ठरते. ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ या दृष्टिकोनातून अशा विद्यार्थ्यांची ओळख, विशेष मार्गदर्शन, अतिरिक्त सराव आणि सातत्यपूर्ण पाठपुरावा यांना महत्त्व मिळणार आहे.

यातून बोर्ड परीक्षेतील यशाकडे केवळ गुणवंत विद्यार्थ्यांच्या निकालाच्या दृष्टीने न पाहता प्रत्येक विद्यार्थ्याला त्याच्या क्षमतेनुसार पुढे नेण्याची जबाबदारी अधोरेखित होते.

शाळेपासून घरापर्यंत एकच साखळी

बोर्ड परीक्षेच्या तयारीत शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांमधील संवाद जितका महत्त्वाचा आहे, तितकाच पालकांशी संवादही महत्त्वाचा आहे. विद्यार्थ्याची उपस्थिती कमी होत असेल, अभ्यासात सातत्य नसेल, एखादा विषय सातत्याने कठीण जात असेल किंवा परीक्षेची भीती निर्माण होत असेल, तर ही माहिती केवळ निकालाच्या वेळी समोर येऊन उपयोग नाही.

वेळेवर संवाद साधून समस्या ओळखणे आणि त्यावर उपाय करणे, ही या नियोजनाची भूमिका आहे. त्यामुळे विद्यार्थी–पालक–शिक्षक–शाळा या चौघांमधील समन्वय मजबूत करण्याची संधी या उपक्रमातून निर्माण होत आहे.

प्रशासनातील एका चुकीचा परिणाम विद्यार्थ्यावर होऊ नये

परीक्षा व्यवस्थापनात शैक्षणिक तयारीइतकीच प्रशासकीय अचूकता महत्त्वाची आहे. विद्यार्थ्यांची माहिती अद्ययावत ठेवणे, परीक्षा अर्ज आणि संबंधित प्रक्रिया वेळेत पूर्ण करणे, कागदपत्रे व नोंदी व्यवस्थित ठेवणे, मंडळाशी संबंधित सेवांचा योग्य वापर करणे, शिक्षक-कर्मचाऱ्यांच्या जबाबदाऱ्या निश्चित करणे आणि परीक्षा काळातील व्यवस्थापनाची पूर्वतयारी करणे—या सर्व बाबी वेळेत झाल्या तर परीक्षेच्या काळातील अनावश्यक ताण कमी होऊ शकतो.

याच कारणामुळे ‘राजमार्ग’मध्ये प्रशासन आणि शैक्षणिक नियोजन यांची सांगड घालण्यात आली आहे. चांगले अध्यापन आणि सक्षम प्रशासन ही बोर्ड परीक्षेच्या यशाची दोन चाके आहेत, हा विचार या उपक्रमातून स्पष्टपणे पुढे येतो.

स्थानिक कल्पनेला राज्याची मोहोर

कोकण आणि कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी स्थानिक गरजेतून सुरू केलेला हा प्रयोग राज्य मंडळाच्या पातळीवर पोहोचणे ही केवळ एका उपक्रमाची दखल नाही; तर स्थानिक पातळीवर प्रत्यक्ष कामातून निर्माण झालेल्या नवकल्पनांना राज्याच्या धोरणनिर्मितीत स्थान मिळू शकते, याचे उदाहरण आहे.

महाराष्ट्राचा भौगोलिक आणि सामाजिक विस्तार मोठा आहे. शहरातील मोठ्या शाळेपासून ग्रामीण भागातील मर्यादित साधनसामग्री असलेल्या संस्थेपर्यंत, प्रत्येक ठिकाणी परीक्षा व्यवस्थापनाची आव्हाने वेगळी आहेत. अशा विविधतेमध्ये एकच चौकट सर्वत्र जसाच्या तशी लागू होणार नाही. मात्र प्रत्येक संस्थेला ‘काय करायचे, केव्हा करायचे आणि त्याचा आढावा कसा घ्यायचा’ याची समान दिशा मिळणे ही या उपक्रमाची खरी ताकद ठरू शकते.

राज्य मंडळाच्या सेवाही एका छताखाली

शाळा व कनिष्ठ महाविद्यालयांना राज्य मंडळाकडून उपलब्ध असलेल्या विविध सेवा, प्रक्रिया आणि योजनांची माहितीही या विशेषांकात देण्यात आली आहे. त्यामुळे मंडळाशी संबंधित कामकाज करताना संस्थांना आवश्यक संदर्भ एकाच ठिकाणी उपलब्ध होण्यास मदत होणार आहे.

राज्य मंडळाचे अध्यक्ष डॉ. त्रिगुण कुलकर्णी आणि सचिव डॉ. दीपक माळी यांनी या संकल्पनेला व्यापक स्वरूप देताना मंडळाच्या विविध योजनांचाही समावेश केला आहे. त्यामुळे हा उपक्रम केवळ परीक्षा नियोजनापुरता मर्यादित न राहता मंडळ आणि शाळा-कनिष्ठ महाविद्यालये यांच्यातील कार्यात्मक दुवा मजबूत करणारा ठरू शकतो.

निकालाच्या टक्केवारीपलीकडचा ‘राजमार्ग’

बोर्ड परीक्षेतील यशाची चर्चा अनेकदा निकालाच्या टक्केवारीपुरती मर्यादित राहते. मात्र खरा प्रश्न असा आहे की, त्या निकालासाठी विद्यार्थ्याला वर्षभर कोणत्या पद्धतीने तयार केले गेले?

एखाद्या विद्यार्थ्याला परीक्षेच्या काही दिवस आधी अभ्यासाचा प्रचंड ताण देण्याऐवजी त्याला वर्षभर छोटे-छोटे उद्दिष्ट देऊन पुढे नेणे, चुकांमधून शिकवणे, लेखनाचा सराव करून घेणे, त्याच्या अडचणी वेळेत समजून घेणे आणि आत्मविश्वास निर्माण करणे—हा अधिक शाश्वत मार्ग आहे.

‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ याच व्यापक विचाराला संस्थात्मक रूप देतो. त्यामुळे हा उपक्रम केवळ ‘निकाल वाढविण्याचा कार्यक्रम’ न राहता परीक्षा प्रक्रियेला अधिक मानवी, नियोजनबद्ध आणि विद्यार्थी-केंद्रित बनविण्याची संधी ठरू शकतो.

‘राजमार्गा’ची खरी परीक्षा आता सुरू

कोकण आणि कोल्हापूर विभागातून सुरू झालेला ‘बोर्ड परीक्षेचा राजमार्ग’ आता संपूर्ण महाराष्ट्रासाठी खुला झाला आहे. राज्य मंडळाने त्याची दखल घेत राज्यभर विस्तार करण्याचा निर्णय घेतला असला, तरी या उपक्रमाचे खरे यश त्याच्या अंमलबजावणीत दडलेले आहे.

कागदावरील नियोजन प्रत्यक्ष वर्गात पोहोचले, विषयवार आराखडा प्रत्यक्ष अध्यापनात उतरला, मागे राहिलेल्या विद्यार्थ्यापर्यंत अतिरिक्त मदत पोहोचली, पालकांशी संवाद वाढला आणि प्रशासनातील प्रत्येक प्रक्रिया वेळेत पूर्ण झाली, तर या ‘राजमार्गा’चा परिणाम केवळ बोर्ड निकालात नव्हे, तर शाळांच्या कामकाजाच्या संस्कृतीतही दिसून येऊ शकतो.

“कोकण व कोल्हापूर विभागीय मंडळांनी मागील वर्षापासून सुरू केलेल्या या सर्वसमावेशक उपक्रमास उत्तम प्रतिसाद मिळाला आहे. परीक्षा नियोजन सुलभ झाले असून या उपक्रमाची दखल राज्य मंडळाने घेऊन राज्यस्तरावर विस्तार केला, ही समाधानाची बाब आहे,” अशी प्रतिक्रिया विभागीय अध्यक्ष राजेश क्षीरसागर यांनी व्यक्त केली.

कोकण-कोल्हापूरमध्ये आखलेली वाट आता महाराष्ट्राच्या नकाशावर आली आहे. या वाटेवरून राज्यातील शाळा आणि कनिष्ठ महाविद्यालये किती शिस्तबद्धपणे चालतात, यावरच या संकल्पनेचे भवितव्य अवलंबून आहे. मात्र एक गोष्ट निश्चित—बोर्ड परीक्षेचा निकाल ज्या दिवशी जाहीर होतो, त्याच्या अनेक महिने आधी त्या निकालाचा ‘राजमार्ग’ तयार होत असतो. तो राजमार्ग राज्यभर पोहोचविण्याचे काम आता सुरू झाले आहे.

पाच जिल्ह्यांच्या ऑगस्ट अखेरीस झालेल्या ऑनलाइन बैठकीत कोल्हापूर विभागीय मंडळ अंतर्गत जिल्ह्यातील सुवर्णा सावंत(कोल्हापूर), राजेसाहेब लोंढे(सांगली), धनंजय चोपडे(सातारा) तसेच कोकण विभागीय मंडळ अंतर्गत दीपक मेंगाने(रत्नागिरी), विनायक पाटील(सिंधुदुर्ग) या माध्यमिक शिक्षणाधिकारी यांनी आणखी जोरकसपणे हा उपक्रम राबवण्याचा मनोदय व्यक्त केला आहे. तर मुख्याध्यापक संघाचे राज्य उपाध्यक्ष सचिन नलावडे, संदेश राऊत यासह या पाचही जिल्ह्यांचे जिल्हाध्यक्ष आर, डी.पवार(कोल्हापूर), संजयकुमार झांबरे(सांगली), वामन तरफे(सिंधुदुर्ग), आयुब मुल्ला(रत्नागिरी), संजय यादव (सातारा) यांनीही राज्य मंडळाच्या या निर्णयाचे स्वागत केले आहे.